गोर बंजारा संस्कृती Gor Banjara culture"

गोर बंजारा समाज 

     <script async src="https://pagead2.googlesyndication.com/pagead/js/adsbygoogle.js?client=ca-pub-3380390655141934"
     crossorigin="anonymous"></script>

       जगाच्या पाठीवर अस्तित्वात असलेल्या अनेक देशांमध्ये आज वेगवेगळ्या नावाने ओळखल्या जातो. विशिष्ट ठिकाणी वास्तव्य न करता जगाच्या कानाकोपऱ्यात फिरून विविध प्रकारच्या वस्तू , पदार्थ, धान्य, दारुगोळा इत्यादी गोष्टींचा पुरवठा समाजातील विविध घटकांना करण्याचे कार्य हा समाज पुरातन काळापासून करत आलेला आहे.

       वेगवेगळ्या देशांतील, प्रांतातील लोकांनी आपापल्या परीने त्यांना नावं ठेवलीत. कुणी गोर, कुणी बंजारा, कुणी लमाण, कुणी लभाणा .... भारत देशात जवळपास चाळीस प्रकारच्या नावाने गोर बंजारा समाज ओळखल्या जातो.

     जरी लोकांनी भिन्न भिन्न नावे दिली. तरी हा समाज स्वतःला आजतागायत " गोरमाटी" म्हणूनच मानतो आणि तीच ओळख दुसऱ्याला देतो. 

     गोरमाटी बोलणारा तो " गोर" आणि ईतर भाषिक यांना "कोर" म्हणून संबोधतो. आपण आणि आपला तांडा याच्यातच रमणारा हा गोर बंजारा समाज आज आपली ओळख विसरत चालला आहे.

     माझ्या गोर बंजारा समाज आणि संस्कृतीची ओळख साऱ्या जगाला व्हावी म्हणून हा छोटासा प्रयत्न...



किशोर आत्माराम नायक

#गोर बंजारा संस्कृती 

https://gorbanjarasanskruti.blogspot.com/2023/04/blog-post.html


टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

गोर बंजारा समाज आणि देवीदेवता.. १ Gor Banjara God & Goddess

इमेज
  गोर बंजारा समाज आणि देवीदेवता         प्रत्येक व्यक्ती, समुह कोणत्या ना कोणत्या शक्तीची उपासना करीत असतोच. निसर्गात घडणाऱ्या चांगल्या -वाईट घटनेला दैवी चमत्कार मानण्याची वृत्ती पुर्वापार चालत आलेली आहे. निसर्गाच्या या अद्भुत, अनाकलनीय घटना कोणती तरी शक्ती नियंत्रित करते हि भावन मानवाच्या मनात उत्पन्न झाली. या अद्भुत, अगम्य शक्तीला आपल्या अनुकूल करण्यासाठी मानवाने भिन्न भिन्न प्रकारे त्याची आराधना सुरू केली.         गोर बंजारा गणसमाज हा सुद्धा  या विषयापासून वेगळा नाही. निसर्गाच्या या अद्भुत शक्तीला गोर गण " मऱ्यामा " असे म्हणतो. साऱ्या विश्वाची नियती नियंत्रित करणारी आदिमाया होय. सप्तमातृक अशा सात देवी गोर बंजारा गणात पुजल्या जातात. मातृशक्ती पुजक गोर बंजारागणाच्या  देवींची नावे- १. मर्‍यामा २. मथराल ३. तळजा ४ कंकाळी ५. सितळा ६. सती ७. हिंगळाज अशी होय. या सगळ्या मातृदेवता होत . प्रत्येक कुळाने आपापल्या परीने आपल्या कुलदेवता म्हणून वेगवेगळ्या रुपात पुजा, आराधना करणे सुरू केले आहे. १)मऱ्यामा (आदिमाया)         ...
Read more »

गोर बंजारा समाज गोत्र.. गोत (पाडा)..‌‌२ Gor Banjara Gotra, Got (pada)

इमेज
  गोर बंजारा गोत्र.. गोत (पाडा)        गोर बंजारा गणातील मुख्य असलेल्या भुकीया (राठोड), झरपला (पवार) , पालतिया (चव्हाण) , वडतिया (जाधव) , बाणोत ( आडे) , तुरी(तंवार ) या गोत्राचे उपगट पडतात. त्याला गोरबोलीत " पाडा " असे म्हणतात. पाडे जरी वेगवेगळे असले तरी सामान्यतः त्यांची ओळख हि मुख्य गोत्रावरूनच होत असते. कोणत्याही उपगटात कोणतीही घटना घटित झाली तरी ती मुख्य गोत्रालाच बाधीत झाली असे मानले जाते.      १) भुकीया.. (राठोड)        जोतपूरच्या देमा गरुच्या वंशवेलीवरून भुकीया ( राठोड) चे एकूण सत्तावीस उपगट पडतात. यापैकी सेवासात चे चौदा (१४) व गोलावत चे तेरा (१३) मानले जाते. तर काही भागात मेनसीचे चार( ४ )मेलसीचे दहा (१०) मेघाचे सहा (६) आणि खमदरचे सात (७)  == असे एकुण भुकीयाचे  सत्तावीस (२७) पाडे मानतात.              सेवासात जंगी.                गोलावत भंगी        १ खोला.     ््        ...
Read more »

गोर बंजारा समाज गोत्र .... गोत पाडा.. १ Gor Banjara Gotra, Got (pada)

इमेज
  गोर बंजारा समाज.. गोत्र विचार     मानवी समुहात कुटूंब पद्धती जशी विकसित होवू लागली. त्याप्रमाणे समुहाची एकवाक्यता व एकजिनसीपणा टिकवून ठेवण्यासाठी गोत्र संकल्पना रूढ झाली. मानवी समाजाच्या विकासाप्रमाणे गोत्र संघटना उदयास आली. कुटुंब संघटना उदयास आली तेव्हा पुर्णतः मातृसत्ताक पद्धती अस्तित्वात होती. गोत्रे ही मातृवंशीय होती.नंतरच्या काळात पितृसत्ताक कुटुंबपद्धती विकसित झाली आणि पितृवंशिय गोत्रे अस्तित्वात आली. असे माॅर्गन या समाजशास्त्रीचे मत आहे.            गोत्र आणि गोत्र प्रतीक (Totem) यांचा अभ्यास करणारे असेही म्हणतात की, ‘ मूळपूर्वज काल्पनिक वा सत्य असू शकतो. एवढेच नव्हे तर मूळ पूर्वज मनुष्यच असावयास पाहिजे असेही नाही. निर्जीव पदार्थ, कोणताही प्राणी, वनस्पती देखील मूळपूर्वजपदी स्थापता येऊ शकते.’         गोर बंजारा समाज गोत्र या शब्दाचा पर्यायी शब्द " गोत " . गोत्राच्या वेगवेगळ्या भाग पडतात त्यांना " पाडा " असे म्हणतात. एका गोत्रातील सर्व लोक एकमेकांना " गोत भाई " संबोधतात. तर ईतर गोत्रातील लोकांना " सगासेण " म्हणून सं...
Read more »

बंजारानामा..... नजीर अकबराबादी #Banjaranama #Nazir_Akbarabadi

इमेज
  बंजारानामा   नज़ीर अकबराबादी   टुक हिर्सो-हवा को छोड़ मियां, मत देस-बिदेस फिरे मारा क़ज़्ज़ाक अजल का लूटे है दिन-रात बजाकर नक़्क़ारा क्या बधिया, भैंसा, बैल, शुतुर क्या गौनें पल्ला सर भारा क्या गेहूं, चावल, मोठ, मटर, क्या आग, धुआं और अंगारा सब ठाठ पड़ा रह जावेगा जब लाद चलेगा बंजारा ॥1॥ ग़र तू है लक्खी बंजारा और खेप भी तेरी भारी है ऐ ग़ाफ़िल तुझसे भी चढ़ता इक और बड़ा ब्योपारी है क्या शक्कर, मिसरी, क़ंद, गरी क्या सांभर मीठा-खारी है क्या दाख़, मुनक़्क़ा, सोंठ, मिरच क्या केसर, लौंग, सुपारी है सब ठाठ पड़ा रह जावेगा जब लाद चलेगा बंजारा॥2॥ तू बधिया लादे बैल भरे जो पूरब पच्छिम जावेगा या सूद बढ़ाकर लावेगा या टोटा घाटा पावेगा क़ज़्ज़ाक़ अजल का रस्ते में जब भाला मार गिरावेगा धन-दौलत नाती-पोता क्या इक कुनबा काम न आवेगा सब ठाठ पड़ा रह जावेगा जब लाद चलेगा बंजारा॥3॥ हर मंजिल में अब साथ तेरे यह जितना डेरा डंडा है। ज़र दाम दिरम का भांडा है, बन्दूक सिपर और खाँड़ा है। जब नायक तन का निकल गया, जो मुल्कों मुल्कों हांडा है। फिर हांडा है न भांडा है, न हलवा है न मांडा है। सब ठाठ पड़ा रह जावेगा, ...
Read more »

गोर बंजारा समाज पुजाविधान.४.. गोटपुजा #Gor #Banjara's #worship method ' #GOTPUJA '

इमेज
  गोर बंजारा समाज पुजाविधान..४   गोटपुजा         ‘ गोट ’ म्हणजे मृत पूर्वजांची सबली पूजा. याची पद्धती देखिल ‘पूजा’ पद्धतीची असून यातही ‘चोको पुरण्यात’ काढण्यात येतो. फक्‍त ‘ विन्ती ’ पूर्वजांच्या नावाने म्हणावयाची असते. ‘ गोट ’ फक्‍त पूजकांचे आई-वडील किंवा त्याच्या वडील किंवा वडिलांचे आईवडील (आजोबा आजी) पैतृक एवढ्याच लोकांची करतात. सामान्यतः गोर गणात पुर्वजाना दिवाळी व होळी या सणाच्या दूसऱ्या दिवसी त्यांच्या नावाने  " धबुकार " देत असतात. याकरिता शेव, खिर, लापसी यासारख्या आदिम काळापासून प्रचलित असलेले पदार्थ बनवितात. परिवारात काही शुभ प्रसंग असेल वा परिवारावरील एखादे अरिष्ट टळले असेल अशा वेळी साधारणपणे " गोटपुजा " करतात. येथे हे ही लक्षात घेणे आवश्यक आहे की पारधी, बेलदार, घिसडी, मसणजोगी अशा अनेक आदिम जमातीत ‘ गोट ’ प्रचलित आहे. गोट करणार्‍यासर्वच जाती-जमातीशी गोर बंजारा गणाचा पूर्वानुबंध आहे यावर सखोल, निष्पक्ष आणि चिकित्सक अभ्यास व्हावा . ज्यामुळे या जमाती आणि त्यांचे पृथ्वीतलावरील प्राचीन पाऊलखुणाचा काळ माहीत होईल. गोटपुजा पद्धती     ...
Read more »

गोर बंजारा समाजव्यवस्था " तांडा" Gor Banjara Social system ' TANDA'

इमेज
  गोर बंजारा समाजव्यवस्था   " तांडा "            गोर बंजारा गणसमाज अनंत काळापासून आपल्या रुढी, परंपरा, रितीरिवाज जपत आला आहे. हजारो वर्षांपासूनच्या परंपरा टिकून राहण्याचे महत्वाचे कारण म्हणजे गोर गणाचे " तांडा " संघटन होय. " तांडा" गाव वस्तीच्या बाहेर, सतत भटकंती करणारा. बैलाच्या पाठीवर, बैलगाडीतून मालाची ने-आण करणे हा पारंपरिक व्यवसाय. जगाच्या कानाकोपऱ्यात फिरून जगाला जगणं आणि जगण्याची पद्धत शिकविणे. मालाच्या या वाहतूकीला तांडा " लदेणी " असे म्हणतो. आणि माल उचल करण्याच्या या प्रक्रियेला " खेप वटाणो " असे गोरबोली सांगतो. " तांडा " ज्यांच्या जीवनाचा भाग त्याला " गोर " तर इतर समाजातील लोकांना " कोर " म्हणून संबोधतो. " म गोरमाटी " अशी अख्या जगासमोर ओळख देणारा गोर बंजारा गण. पण याच गोर बंजारा गणाला जगाने हजारो नाव बहाल केलीत. कुणी बंणजारा, बंजारी, कुणी लमाण, लम्बाडा, तर कुणी सुगाली , शिंगाडीया असे एक ना अनेक नावे दिलेली आहेत. परंतु गोर बंजारा गणाला त्याच काही सोयरसुतक नव्हतंच. गोर बंजारा समाजाने य...
Read more »

गोर बंजारा समाज पुजाविधान..१.. चोको.. Gor Banjara's worship method ' CHOKO '

इमेज
  गोर बंजारा समाज पुजाविधान     चोको             गोर बंजारा गणाला ज्ञात असलेलं एकमेव देवी यंत्र म्हणजे " चोको " .  गोर गणात देवी देवतांची वा पुर्वज पुजा करायची असेल तर " चोको " नावचे यंत्र जमीनीवर काढले जाते.  " चोको " याला सर्वात पवित्र मानल्या जाते." चोको " काढून ज्या देवीदेवतांची पुजा केली जाते ते देव गोर गणाचे. ज्या देवतांच्या पुजेच्या वेळेस  " चोको " काढण्यात येत नाही. ते देवीदेवता गोर गणात इतर धर्मातून आले असे समजणे काही गैर नाही. ज्यादिवशी पुजा करायचे ठरले त्यादिवशी साधारणतः दुपारच्या आधी नाहीतर दुपारच्या नंतर सर्वप्रथम " चोको " नावाचे यंत्र काढतात. घरातील प्रमुख व्यक्ती, भगत  वा तांड्याचा नायक यापैकी कोणी एक हे कार्य पार पाडतो. याला " चोको पुरणो " असे म्हणतात. हे यंत्र जोंधळ्याच्या पीठाने जमिनीवर काढायचे असते. घरात काढावयाचे झाल्यास ओटा झाडून ती जमीन गायीच्या शेणाने सारवून घेतात. सुष्ट पुजेसाठी बहुधा असेच करीत असतात. ‘ चोको पुरणो ’ म्हणजे काढून झाले की, त्यात मध्यबिंदूवर चांदीचे नाणे, दाभण, कवडी, लिंबू, संप...
Read more »